PODSTAWOWE INFORMACJE I DEFINICJE
LEK  GALENOWY-zwyczajowa nazwa leku aptecznego, sporządzonego z surowców roślinnych, zwierzęcych i/lub mineralnych według przepisu zamieszczonego w farmakopei lub receptariuszu (np. Receptarium polonicum Głowackiego). Dawniej terminem tym określano wszystkie leki sporządzane w aptece. Obecnie leki galenowe są stosowane głównie jako środki pomocnicze przy wyrobie leków recepturowych.
Nazwa pochodzi od rzymskiego lekarza Galena, który opracował i podał wiele receptur przygotowania takich leków.
Wyciągi - Extracta 
DEFINICJA: 
Wyciągi (Extracta) - wg FP X są przetworami o konsystencji płynnej (wyciągi płynne i nalewki), półstałej (wyciągi gęste i oleożywice) i stałej (wyciągi suche), otrzymanymi z substancji roślinnych lub substancji pochodzenia zwierzęcego, które są zwykle w postaci wysuszonej. 
Wyróżnić można kilka rodzajów wyciągów, w tym: 
• standaryzowane – doprowadzane do wymaganej zawartości składników o znanej aktywności terapeutycznej. Standaryzację uzyskuje się przez dodanie do wyciągu substancji obojętnej lub przez mieszanie partii wyciągów. 
• kwantyfikowane (oznaczane ilościowo) są doprowadzane do określonej zawartości składników. Dostosowanie uzyskuje się przez zmieszanie partii wyciągów. 
Inne wyciągi są w zasadzie określane przez proces ich produkcji (postać substancji roślinnej lub zwierzęcej użytej do wytrawiania, rozpuszczalnik, warunki ekstrakcji) oraz ich specyfikację.

WYTWARZANIE: 
Wyciągi są przygotowywane przy zastosowaniu odpowiednich metod używając etanolu lub innych właściwych rozpuszczalników. Wytrawiana substancja roślinna lub zwierzęca może być poddana wstępnemu procesowi, np. inaktywacji enzymów, rozdrabnianiu czy odtłuszczaniu. Niepożądane składniki mogą być także usuwane po wytrawieniu. Substancje roślinne, substancje pochodzenia zwierzęcego i rozpuszczalniki organiczne użyte do przygotowania wyciągów muszą być zgodne ze stosowną monografią farmakopealną. 
Do wyciągów mogą być dodawane substancje pomocnicze oraz stabilizatory i środki konserwujące.
OZNAKOWANIE: 
Wg FP X na etykiecie należy podać: 
- nazwę użytej substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego; 
- informację czy jest to wyciąg płynny, gęsty lub suchy, czy jest to nalewka; 
- dla wyciągów standaryzowanych, zawartość składników o znanej aktywności terapeutycznej; 
- dla wyciągów kwantyfikowanych, zawartość składników (markerów) użytych do oznaczenia ilościowego; 
- stosunek materiału wyjściowego do uzyskanego pierwotnego wyciągu; 
- rozpuszczalnik lub rozpuszczalniki użyte do wytrawiania; 
- informację, że została użyta świeża substancja roślinna lub substancja pochodzenia zwierzęcego; 
- informację, że wyciąg jest oczyszczony (jeśli dotyczy); 
- nazwę i ilość wszystkich substancji pomocniczych włącznie ze stabilizatorami i środkami konserwującymi; 
- procentową zawartość suchej pozostałości (jeśli dotyczy). 

Ze względu na stopień zagęszczenia dzieli się wyciągi na: 
- płynne (Extracta fluida), 
- gęste (Extracta spissa) zawierające 25-28% wody, 
- suche (Extracta sicca) zawierające do 5% wody.

Wyciągi płynne - Extracta fluida 
DEFINICJA: 
Wyciągi płynne (Extracta fluida) – wg FP X są przetworami o konsystencji płynnej, w których zwykle 1 część ich masy lub objętości odpowiada 1 części wysuszonej substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego. Preparaty te są doprowadzane, jeśli to konieczne, do pożądanej zawartości rozpuszczalnika, a także składników, jeżeli dotyczy. 
WYTWARZANIE: 
Wyciągi płynne są przygotowywane używając etanolu o odpowiednim stężeniu lub wody do wytrawiania substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego, bądź przez rozpuszczenie w etanolu o odpowiednim stężeniu lub w wodzie wyciągu gęstego lub suchego (jeżeli został on wyprodukowany przy użyciu rozpuszczalnika o takim samym stężeniu, jak stosowane do przygotowania wyciągu płynnego przez bezpośrednie wytrawienie). Jeśli to konieczne, wyciągi mogą być sączone. 
Wytrawianie surowca wykonuje się najczęściej stosując perkolację dwustopniową. W pierwszym etapie zbiera się płyn wyciągowy w ilości 85 części masy wytrawianego surowca i odstawia. W drugim etapie wytrawia się surowiec do wyekstrahowania związków czynnych. Płyn wyciągowy otrzymany w drugim etapie perkolacji zagęszcza się, odparowując rozpuszczalnik, w warunkach zabezpieczających przed zmianami związków czynnych, do ilości, która zmieszana z pierwszą częścią perkolatu da masę wyciągu równą masie zastosowanego surowca (1:1) lub zawierać będzie przewidzianą dla danych wyciągów zawartość związków czynnych. 
Najczęściej perkolację przeprowadza się wg przepisów A lub B. 
PRZEPIS A - z użyciem jednego rozpuszczalnika 
Surowiec zwilżany jest rozpuszczalnikiem, który następnie służy do perkolacji. Ze 100 cz. surowca pobiera się 85 cz. perkolatu i odstawia. Następnie perkolację prowadzi się do całkowitego wytrawienia surowca, najczęściej stwierdzanego po oznaczeniu zawartości substancji czynnych. Zebrany perkolat zagęszcza się do otrzymania 15 cz. wyciągu i miesza z uprzednio zebranymi 85 cz. Wydajność przepisu A to 100 cz. wyciągu ze 100 cz. surowca. 
PRZEPIS B - z użyciem dwóch rozpuszczalników 
Surowiec zwilżany jest pierwszym rozpuszczalnikiem. Zawiera on mieszaninę etanolu z wodą oraz substancje zwiększające rozpuszczalność ciał czynnych i ułatwiające wytrawianie. Drugi rozpuszczalnik służy do perkolacji i nie zawiera żadnych dodatków. Schemat postępowania jak w przepisie A. 
Wg FP X w wyciągach płynnych należy oznaczyć: gęstość względną, zawartość etanolu, zawartość metanolu i 2-propanolu, suchą pozostałość. 
PRZECHOWYWANIE: 
Preparaty należy chronić od światła. 
Podczas przechowywania może powstać niewielki osad, który jest akceptowalny dopóki skład wyciągu nie zmieni się znacząco.

Wyciągi gęste - Extracta spissa 
DEFINICJA: 
Wyciągi gęste (Extracta spissa) - wg FP X są przetworami półstałymi otrzymanymi przez odparowanie lub częściowe odparowanie rozpuszczalnika użytego do wytrawiania. 
Stosunkowo wysoka zawartość wody (nieprzekraczająca 30% wg FP VI) powoduje, że są to preparaty nietrwałe, podatne na zanieczyszczenia mikrobiologiczne oraz zmiany substancji czynnych na skutek enzymów zawartych w wytrawianych składnikach. 
Wg FP X w wyciągach gęstych należy oznaczyć: suchą pozostałość, pozostałość rozpuszczalników. 
PRZECHOWYWANIE: 
Preparaty należy chronić od światła. 
FP X podaje monografię wyciągu gęstego: 
- Capsici extractum spissum normatum - Wyciąg gęsty standaryzowany z owocu pieprzowca; zastosowanie: środek rozgrzewający.

Wyciągi suche - Extracta sicca 
DEFINICJA: 
Wyciągi suche (Extracta sicca) - wg FP X są przetworami o stałej konsystencji otrzymanymi przez odparowanie rozpuszczalnika użytego do ich wytwarzania. Strata masy po suszeniu w wyciągach suchych jest nie większa niż 5% (m/m), jeżeli w monografii nie podano innej wartości granicznej straty masy po suszeniu lub oznaczania wody. 
Ze względu na niską zawartość wody wyciągi suche są najtrwalsze. Mają postać proszków mianowanych, doprowadzonych do określonej zawartości związków czynnych (miana) przez dodanie skrobi, laktozy lub gumy arabskiej. 
Wg FP X w wyciągach suchych należy oznaczyć: zawartość wody, stratę masy po suszeniu, pozostałość rozpuszczalników. 
PRZECHOWYWANIE: Preparaty należy przechowywać w hermetycznym pojemniku, chronić od światła.

Nalewki - Tincturae 
1.	DEFINICJA: 
Nalewki (Tincturae) - wg FP X są płynnymi przetworami otrzymanymi zwykle przez zastosowanie do wytrawiania 1 części substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego i 10 części rozpuszczalnika, albo 1 części substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego i 5 części rozpuszczalnika. 
WYTWARZANIE: 
Nalewki są przygotowywane przez macerację bądź perkolację używając tylko etanolu o odpowiednim stężeniu do wytrawiania substancji roślinnej lub substancji pochodzenia zwierzęcego lub przez rozpuszczenie w etanolu o odpowiednim stężeniu wyciągu gęstego lub suchego (jeżeli został on wyprodukowany przy użyciu rozpuszczalnika o takim samym stężeniu, jak stosowane do przygotowania nalewki przez bezpośrednie wytrawianie). 
Większość nalewek sporządza się na etanolu 70% (v/v). Jest to stężenie, które zapewnia maksymalne wytrawienie surowca i trwałość preparatu. Czasami jednak, ze względu na charakter surowca, stosuje się inne stężenie etanolu. Do wytrawiania stosuje się, o ile nie podano inaczej, surowce rozdrobnione i przesiane przez sita. FP VI podaje rozmiary oczek sit, przez które przesiewa się surowce: 
- liście, zioła, kwiaty: 5,6 mm 
- korzenie, kora: 3,15 mm 
- owoce, nasiona i surowce szczególnie twarde: 1,6 mm. 
Nalewki są zwykle przezroczyste. 

2.	Metody otrzymywania nalewek.
Maceracja - jest to proces ekstrakcyjny, który przebiega w temperaturze pokojowej do momentu wyrównania stężeń pomiędzy surowcem a rozpuszczalnikiem. Metodę tą stosuje się do wytrawiania ciał czynnych z surowców słabo działających.
Odpowiednio rozdrobnioną substancję roślinną lub substancję pochodzenia zwierzęcego zalać rozpuszczalnikiem, dobrze wymieszać i pozostawić w zamkniętym naczyniu (najczęściej wykorzystuje się do tego celu kolby erlenmajerki z korkiem na szlif) przez określony czas. Proces wytrawiania trwa najczęściej 7 dni (bez dostępu do światła, w temperaturze pokojowej). Wyjątkiem jest Menthae piperitae tinctura cum menthae piperitae aetheroleo - nalewka miętowa z olejkiem eterycznym mietowym, którą sporządza się przez macerację 24 godzinną. Po wytrawieniu surowiec należy oddzielić od nalewki i, jeśli to konieczne, wycisnąć (najlepiej przez płótno).

Perkolacja - jest to proces ekstrakcyjny prowadzony w temperaturze pokojowej, przy utrzymaniu maksymalnej różnicy stężeń między surowcem a rozpuszczalnikiem. Przyczynia się do tego stały przepływ świeżego rozpuszczalnika przez surowiec i stopniowe usuwanie perkolatu. Dzięki temu można całkowicie wytrawić surowiec używając do tego celu mniejszej ilości rozpuszczalnika niż w procesie maceracji.
Etapy perkolacji: 
1. zwilżenie surowca 
2. załadowanie perkolatora 
3. 24-godzinna maceracja 
4. perkolacja właściwa

Nalewki sporządzane przez perkolację przygotowuje się w perkolatorze. Jeżeli to konieczne, substancję roślinną lub substancję pochodzenia zwierzęcego, odpowiednio rozdrobnić, a następnie zwilżyć rozpuszczalnikiem (w ilości 30 - 40% masy surowca) i pozostawić w zamkniętym naczyniu od 2 do 3 h. Wstępne pęcznienie ma na celu przygotowanie wysuszonych i skurczonych błon komórkowych do szybkiego przenikania przez nie rozpuszczalnika do wnętrza komórki oraz ułatwienie dyfuzji na zewnątrz rozpuszczonym w komórkach substancjom leczniczym. Spęczniały surowiec przenieść do perkolatora, układając równomiernie pod naciskiem, przy otwartym kranie spustowym tak, aby wykluczyć powstawanie miejsc nie wypełnionych surowcem. Surowiec pokryć krążkiem bibuły obciążonej np. kulkami szklanymi. Rozpuszczalnik dodawać powoli, przy otwartym kranie spustowym do całkowitego pokrycia surowca warstwą 2 - 3 cm. Kran spustowy zamknąć w momencie stwierdzenia równomiernego wycieku płynu. Zebrany płyn wlać do perkolatora. Perkolator przykryć pokrywą i pozostawić na 24 h. Po tym czasie otworzyć kran spustowy i zbierać perkolat. Szybkość przepływu zależy od rodzaju surowca i jego masy. 
FP IV podaje, iż przy surowcach słabo działających (stosunek surowca do rozpuszczalnika 1:5) przyjmuje się szybkość przepływu cieczy 5-30 kropli na minutę; przy surowcach silnie działających (stosunek surowca do rozpuszczalnika 1:10) 10-60 kropli na minutę. 
Ubywający w perkolatorze rozpuszczalnik należy systematycznie uzupełniać, aby substancja roślinna lub substancja pochodzenia zwierzęcego była cały czas pokryta rozpuszczalnikiem. Pozostałość może być odciśnięta, a otrzymany wyciąg połączony z perkolatem.

Ethanolum (96 per centum) - Etanol 96% ( FP X) 
SYN.: Ethanolum 769 g/l, Ethanolum 96°, Ethanol 760 g/l, Alkohol etylowy, Spiritus Vini rectificatus. 
DEFINICJA: 
Zawartość: 
- etanol (C6H6O; m.cz. 46,07): od 95,1% (v/v) (92,6% m/m) do 96,6% (v/v) (95,2% m/m) w temp. 20 °C, obliczona z gęstości względnej używając tablic alkoholometrycznych; 

Spiritus 70° - Spirytus 70° (FP III) 
SYN.: Spiritus dilutus, Spiritus Vini 70°, Alcohol 70°, Alkohol dilutus, Spirytus rozcieńczony 
Spirytus 70° powinien zawierać nie mniej niż 70% i nie więcej niż 71% objętościowych alkoholu etylowego. 
PRZYGOTOWANIE: 
Spirytus 95° 676,0 cz. 
Aqua purificata 324,0 cz. 

Pod nazwą Spirytus 95 ° (FP III) należy rozumieć Ethanolum 96% (96 per centum) FP IX. 
W starszych farmakopeach można znaleźć inne zapisy etanolu: 
Ethanolum (760 g/l) - co oznaczało etanol 96% (v/v), 
Ethanolum (631 g/l) - co oznaczało etanol 80% (v/v), 
Ethanolum (553 g/l) - co oznaczało etanol 70% (v/v), 
Ethanolum (355 g/l) - co oznaczało etanol 45% (v/v). 

Spirytusy lecznicze - Spirituosa medica 
DEFINICJA: 
Spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata) są to roztwory jednej lub kilku substancji leczniczych w etanolu o stężeniu wyższym niż 40% (v/v). 
Nie należy mylić ich z roztworami spirytusowymi (Solutiones spirituosae), w których stężenie etanolu wynosi poniżej 40% (v/v). 
Wśród spirytusów leczniczych osobną grupę stanowią spirytusy aromatyczne zawierające jako substancje lecznicze olejki eteryczne. Wykorzystuje się je najczęściej jako preparaty do wcierań oraz środki poprawiające smak i zapach. 
WYTWARZANIE: 
Spirytusy lecznicze sporządza się w kolbach erlenmajerkach z korkiem na szlif. Aby przygotować roztwory substancji leczniczej w rozpuszczalniku (w spirytusach leczniczych jest to mieszanina etanolu 96% v/v i wody) należy odważyć na wadze elektronicznej na wytarowanej kartce papieru substancję leczniczą. Rozpuścić ją w części rozpuszczalnika. Po całkowitym rozpuszczeniu, jeżeli przepisano, odważyć pojedynczo poszczególne składniki zgodnie z zasadą od najmniejszej ilości i kolejno rozpuszczać, dodając stopniowo rozpuszczalnik. Po całkowitym rozpuszczeniu uzupełnić preparat rozpuszczalnikiem do wymaganej masy. Po przeniesieniu roztworu do wytarowanej butelki trzeba sprawdzić jego masę. Butelkę należy oznaczyć odpowiednią etykietką apteczną.
Farmakopea Polska IX podaje monografie następujących spirytusów leczniczych: 
- Camphorae spiritus - Spirytus kamforowy; działanie: wywołuje miejscowe przekrwienie, stosowany zewnętrznie. 
- Iodi solutio spirituosa - Spirytusowy roztwór jodu do użytku zewnętrznego; działanie: odkażające, stosowany zewnętrznie. 
- Saponis kalini spiritus - Spirytus mydlany; działanie: odkażające, stosowany zewnętrznie. 
- Spiritus formicicus - Spirytus mrówczany; działanie: rozgrzewające, ściągające, stosowany zewnętrznie. 
- Spiritus salicylatus - Spirytus salicylowy; działanie: odkażające. 
- Spiritus sinapis - Spirytus gorczyczny; działanie: wywołuje przekrwienie, stosowany zewnętrznie. 
- Spiritus saponato-camphoratus - Spirytus mydlano-kamforowy; działanie: wywołuje miejscowe przekrwienie, stosowany zewnętrznie. 

Do spirytusów aromatycznych zawartych w FP X należą krople anyżowe (Ammonii anisatus spiritus) - działanie wykrztuśne.